Παραβατικότητα ανηλίκων: νομικές διαστάσεις και σύγχρονες προσεγγίσεις αντιμετώπισης

Η παραβατικότητα ανηλίκων αποτελεί ένα σύνθετο κοινωνικό και νομικό φαινόμενο, το οποίο αντιμετωπίζεται στο ελληνικό δίκαιο με ιδιαίτερη ευαισθησία, λαμβάνοντας υπόψη την ηλικία και την προσωπικότητα του ανηλίκου. Ο νομοθέτης επιλέγει συνειδητά την παιδαγωγική και αναμορφωτική προσέγγιση, αντί της τιμωρητικής λογικής.

Η ποινική μεταχείριση των ανηλίκων στο ελληνικό δίκαιο

Σύμφωνα με το άρθρο 121 Ποινικού Κώδικα, ανήλικος θεωρείται όποιος δεν έχει συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας του. Το δίκαιο ανηλίκων διακρίνει:

• ανήλικους κάτω των 12 ετών, οι οποίοι είναι ποινικά ανεύθυνοι,

• ανήλικους από 12 έως 15 ετών, στους οποίους επιβάλλονται αποκλειστικά αναμορφωτικά ή θεραπευτικά μέτρα,

• ανήλικους από 15 έως 18 ετών, στους οποίους μπορεί, κατ’ εξαίρεση, να επιβληθεί και ποινή περιορισμού σε ειδικό κατάστημα κράτησης νέων, μόνο για ιδιαίτερα σοβαρά εγκλήματα.

Η παραπάνω διάκριση αποτυπώνεται στα άρθρα 126 επ. ΠΚ, τα οποία θέτουν στο επίκεντρο την αγωγή και την κοινωνική επανένταξη του ανηλίκου.

Αναμορφωτικά και θεραπευτικά μέτρα

Σύμφωνα με τα άρθρα 122 και 123 ΠΚ, τα αναμορφωτικά μέτρα μπορεί να περιλαμβάνουν, ενδεικτικά:

• επίπληξη,

• ανάθεση της επιμέλειας σε επιμελητή ανηλίκων,

• υποχρέωση παρακολούθησης σχολικών ή επαγγελματικών προγραμμάτων,

• συμμετοχή σε προγράμματα κοινωνικής προσφοράς,

• αποκατάσταση της ζημίας του θύματος

Τα θεραπευτικά μέτρα (άρθρο 123 ΠΚ) επιβάλλονται όταν διαπιστώνονται προβλήματα εξάρτησης ή ψυχικής υγείας και περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την υποχρεωτική παρακολούθηση θεραπευτικών προγραμμάτων.

Η θέση του θύματος και η αποκαταστατική δικαιοσύνη

Ιδιαίτερη σημασία έχει η σταδιακή ενσωμάτωση αρχών αποκαταστατικής δικαιοσύνης στο δίκαιο ανηλίκων. Η έμφαση δεν δίνεται μόνο στην πράξη, αλλά και:

• στις συνέπειες για το θύμα,

• στην ανάληψη ευθύνης από τον ανήλικο,

• στην αποκατάσταση της διαταραγμένης κοινωνικής ειρήνης.

Στο πλαίσιο αυτό, η ποινική διαμεσολάβηση και γενικότερα οι πρακτικές διαμεσολάβησης μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά προς την ποινική διαδικασία, ιδίως σε ήσσονος απαξίας πράξεις, με τη συναίνεση των μερών και υπό την εποπτεία των αρμόδιων αρχών.

Διεθνές και ευρωπαϊκό πλαίσιο προστασίας του ανηλίκου

Η ελληνική έννομη τάξη εναρμονίζεται με:

• τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού (ν. 2101/1992),

• το άρθρο 24 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ,

• την ΕΣΔΑ, ιδίως το άρθρο 6 (δίκαιη δίκη) και το άρθρο 8 (σεβασμός της ιδιωτικής ζωής).

Οι διεθνείς αυτές ρυθμίσεις επιβάλλουν την αρχή του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού, η οποία πρέπει να καθοδηγεί κάθε απόφαση που αφορά ανηλίκους.

Πρόληψη αντί καταστολής: ο ρόλος των θεσμών

Η νομική εμπειρία δείχνει ότι η αυστηροποίηση των κυρώσεων δεν αποτελεί αποτελεσματική λύση. Αντίθετα, η έγκαιρη εφαρμογή αναμορφωτικών μέτρων, η ενεργή συμμετοχή της οικογένειας και του σχολείου, καθώς και η αξιοποίηση της διαμεσολάβησης, μπορούν να αποτρέψουν την επαναλαμβανόμενη παραβατική συμπεριφορά.

Η παραβατικότητα ανηλίκων δεν είναι απλώς ένα ποινικό ζήτημα. Είναι ένα ζήτημα που απαιτεί συνδυασμό νομικής γνώσης, κοινωνικής ευαισθησίας και θεσμικής συνεργασίας.

@Angeliki Papathanasiou